အမ်ားေကာင္းက်ဳိး ျမႇင့္တင္ရာတြင္ မိမိတို႔၏ အဆင့္ေနရာႏွင့္ က႑အလိုက္ ပါ၀င္ၾကရန္ လိုအပ္သည္။ ၎င္း တာ၀န္ ၀တၱရားသည္ လူသားတစ္ေယာက္၏ လူ႔ဂုဏ္သိကၡာတြင္ စြဲကပ္ပါလာသည့္ တာ၀န္ပင္ျဖစ္သည္။ … ႏိုင္ငံသားမ်ားသည္ တတ္ႏိုင္သေရြ႕ လူထုဘ၀အေရးတြင္ တက္ၾကြစြာ ပါ၀င္ရမည္ ျဖစ္သည္။ (နံ-၁၉၁၃-၁၉၁၅)
ပါတီႏိုင္ငံေရးတြင္ ေသာ္လည္းေကာင္း၊ အမ်ဳိးသား ႏုိင္ငံေရးတြင္ ေသာ္လည္ေကာင္း ကက္သလစ္ ဘာသာ၀င္တစ္ဦးသည္ မည္သည့္ ပံုစံမ်ဳိးျဖင့္ ႏိုင္ငံေရးတြင္ ပါ၀င္သည္ ျဖစ္ေစ လူမႈဘ၀ေကာင္းက်ဳိးကို ျမႇင့္တင္ရာ၌ မိမိတို႔၏ ယံုၾကည္မႈႏွင့္ ကိုက္ညီသည့္ ကိုယ္က်င့္စံႏႈန္းမ်ားကို အေျခခံထားရေပမည္။ ထိုစံႏႈန္းမ်ားကို ကက္သလစ္သာသနာေတာ္အေနႏွင့္ လူမႈဆိုင္ရာသြန္သင္ခ်က္တြင္ ထည့္သြင္း သြန္သင္ေပးထားသည္။ ကိုယ္က်င့္ စံႏႈန္းမ်ား ပါ၀င္သည့္ လူမႈဆိုင္ရာသြန္သင္ခ်က္ တစ္ခုလံုး၏ အဓိကေခါင္းစည္းမ်ားမွာ ေအာက္ပါအတိုင္းျဖစ္သည္။
၁။ အသက္ရပိုင္ခြင့္ႏွင့္ လူသားတစ္ဦး၏ဂုဏ္သိကၡာ
လူသားသည္ ျမင့္ျမတ္သည့္ သတၱ၀ါျဖစ္သည္။ လူ႔အသက္သည္လည္း ျမင့္ျမတ္ တန္ဖိုးႀကီးၿပီး အဖိုး မျဖတ္ႏိုင္ေပ။ ကိုယ့္က်င့္တရားျပည့္၀သည့္ လူ႔ေဘာင္တိုင္းအတြက္ လူ႔ဂုဏ္သိကၡာသည္ အေျခခံ အုတ္ျမစ္ ျဖစ္သည္။ အျပစ္မဲ့သူ လူသားတစ္ေယာက္၏ အသက္ကို မည္သည့္ အရြယ္၊ မည္သည့္အေျခအေန၌ မဆို ရန္မူ တိုက္ခိုက္ျခင္းသည္ ကုိယ္က်င့္တရားအရ မည္သို႔မွ် လက္ခံႏိုင္ဖြယ္ရာ မရွိေပ။ သေႏၶသားမွသည္ ေနာက္ဆံုး ထြက္သက္ခ်ိန္အထိ လူသားတစ္ေယာက္၏ လူ႔ဂုဏ္သိကၡာကို ေလးစားရမည္ျဖစ္ၿပီး လူ႔အသက္ကို ကာကြယ္ ျမႇင့္တင္ ေပးရမည္ ျဖစ္သည္။ သေႏၶသားဖ်က္ျခင္းသည္ လူ႔အသက္ကို တိုက္႐ိုက္ ရန္မူ တိုက္ခိုက္ျခင္း ျဖစ္ၿပီး လူ႔ဂုဏ္သိကၡာကို မထီမဲ့ျမင္ ျပဳရာေရာက္သည္။ ထို႔အျပင္ လူ႔ေဘာင္တစ္ခုလံုးကိုလည္း ရန္မူေနျခင္း ျဖစ္သည္။ ေရာဂါေ၀ဒနာ ခံစားေနရသူတစ္ဦးကို ေဆးအကူျဖင့္ အဆံုးစီရင္ေစျခင္းသည္လည္း လူ႔အသက္ကို တိုက္႐ိုက္ တိုက္ခိုက္ေနျခင္းပင္ ျဖစ္သည္။ လူ႔ဂုဏ္သိကၡာကို ေလးစားရမည္ ဆိုသည့္ သြန္သင္ခ်က္တြင္ ညႇဥ္းပမ္းႏွိပ္စက္ျခင္း၊ မတရားစစ္မက္ျပဳျခင္း၊ ေသဒဏ္စီရင္ျခင္း၊ လူမ်ဳိးေရးမုန္းတီးျခင္း တို႔ကို ဆန္႔က်င္ရန္၊ လူမ်ဳိးတုန္းသတ္ျဖတ္မႈႏွင့္ စစ္ပြဲတြင္ အျပစ္မဲ့သူမ်ားကို ရန္ျပဳ တိုက္ခိုက္မႈတို႔ကို တားဆီးကာကြယ္ရန္ ႏွင့္ ဆင္းရဲမြဲေတမႈႏွင့္ အတိဒုကၡေရာက္ေနမႈမ်ားကို ေက်ာ္လႊားရန္ စသည့္တို႔ ပါရွိသည္။ လူ႔ဂုဏ္သိကၡာကိုကာကြယ္ျမႇင့္တင္ ရာတြင္ အတားအဆီး တစ္ခုျဖစ္ေသာ လူမ်ဳိးစုမ်ားအၾကား၊ တိုင္းႏိုင္ငံမ်ားအၾကား ျဖစ္ပြားေသာ ပ႗ိပကၡမ်ားကိုလည္း ၿငိမ္းခ်မ္းေသာ နည္းလမ္းျဖင့္ အတတ္ႏိုင္ဆံုး အေျဖရွာၿပီး လူသားအသက္ကို ထိခိုက္ပ်က္စီးေစမည့္ လက္နက္ကိုင္ ေျဖရွင္းမႈကို ပညာသတိျဖင့္ ေနာက္ဆံုးထား ေရြးခ်ယ္ႏိုင္ၾကရမည္ ျဖစ္သည္။ လူသားတိုင္းသည္ ဘုရားသခင္၏ သားသမီးမ်ား ျဖစ္ၿပီး လူသားတိုင္း၏ အသက္ကို ေလးစား ကာကြယ္ ျမႇင့္တင္ ေပးရမည္ျဖစ္သည္။
၂။ မိသားစု၊ လူ႔အဖြဲ႕အစည္းႏွင့္ ပူးေပါင္း ေဆာင္ရြက္ေရး
လူသည္ လူမႈသတၱ၀ါျဖစ္သည္။ လူသားတစ္ေယာက္သည္ အျခားေသာ လူသားမ်ားႏွင့္ ကူးလူး ဆက္ဆံျခင္း၌သာ ဖံြ႕ၿဖိဳးတိုးတက္ႏိုင္သည္။ အမ်ဳိးသားတစ္ဦးႏွင့္ အမ်ဳိးသမီးတစ္ဦးတို႔ျဖင့္ ျဖစ္တည္လာေသာ မိသားစုသည္ လူ႔အဖြဲ႕စည္းတိုင္း၏ အေျခခံ သင္းပင္းမႈျဖစ္သည္။ ၎င္းသည္ သားသမီးမ်ားကို ေမြးဖြားရာႏွင့္ ျပဳစုပ်ဳိးေထာင္ရာ သန္႔ရွင္းသည့္ ဘံုဌာနတစ္ခုျဖစ္သည္။ မိသားစုကို ကာကြယ္ေပးရမည္၊ ျမႇင့္တင္ေပးရမည္။ သန္႔ရွင္းရာ မိသားစု ဘံုဌာနကို လိင္တူ ထိမ္းျမားေစျခင္းျဖင့္ စြန္းထင္း ပ်က္စီးေစျခင္းမွ ကာကြယ္ရမည္။ မိသားစု အေရးကို ေလးစားတန္ဖိုးထားေသာ စိတ္ေနသေဘာထားမ်ား ႏိုင္ငံေရးမူ၀ါဒႏွင့္ လုပ္ေဆာင္မႈမ်ားတြင္ စိမ့္၀င္ ႏိုင္ရမည္။ သားသမီးမ်ားကို ျပဳစုပ်ဳိးေထာင္ရန္အတြက္ မိဘမ်ား၏ တာ၀န္ႏွင့္ အခြင့္အေရးမ်ားကို ေထာက္ပံ့ ျမႇင့္တင္ေပးရမည္။ စီးပြားေရး၊ ႏိုင္ငံေရး၊ ဥပေဒျပဳေရး ႏွင့္ မူ၀ါဒအေရးတို႔ကို မည္သို႔ခ်မွတ္ အေကာင္အထည္ ေဖာ္သည္ ဆိုသည္က အမ်ားေကာင္းက်ဳိး ႏွင့္ ႏိုင္ငံသားတိုင္း စြမ္းေဆာင္ႏိုင္သမွ် အျပည့္အ၀ ပါ၀င္ႏိုင္မႈတို႔ အေပၚ တိုက္ရိုက္ အက်ဳိးသက္ေရာက္မႈ ရွိသည္။ မည္သို႔ေသာ အေရးကို ခ်မွတ္ အေကာင္ထည္ ေဖာ္သည္ျဖစ္ေစ ႏိုင္ငံသားတိုင္းႏွင့္ အဖြဲ႕အစည္းတိုင္းကို လူ႔ေဘာင္တည္ေဆာက္မႈႏွင့္ လူသားေကာင္းက်ဳိးျမႇင့္တင္ေပးမႈ တို႔၌ ပူေပါင္းပါ၀င္ေစရမည္ ျဖစ္သည္။ ေထာက္ပံ့ေဖးကူမႈ စံႏႈန္းမူအရ အဖြဲ႕စည္းႀကီးတစ္ခု (ဥပမာ ႏိုင္ငံေတာ္ အစိုးရ) သည္ အဖြဲ႕ငယ္တစ္ခု (ဥပမာ ႏိုင္ငံ့အက်ဳိးျပဳပုဂၢလိက အဖြဲ႕အစည္း) အေပၚ လႊမ္းမိုး ခ်ယ္လွယ္ျခင္းမ်ဳိး မရွိရေပ။ ထို႔ထက္ လူသားေကာင္းက်ဳိးအတြက္ ထိထိေရာက္ေရာက္ ပါ၀င္ လုပ္ေဆာင္ႏိုင္ရန္ ထိုအဖြဲ႕စည္းငယ္မ်ားကို ေထာက္ပံ့ ေပး၍ လိုအပ္မွသာ (ဥပမာ လူ႔ဂုဏ္သိကၡာထိပါးလာလွ်င္၊ အမ်ားအက်ဳိးကို ထိခိုက္ပ်က္စီး ေစလွ်င္) ၀င္ေရာက္ထိန္းသိမ္းေပးရမည္ ျဖစ္သည္။
၃။ အခြင့္အေရးႏွင့္တာ၀န္
လူ႔အခြင့္အေရးကို ကာကြယ္ႏိုင္ေပးႏိုင္မွသာ လူ႔ဂုဏ္သိကၡာကို ေလးစားႏိုင္ၾကမည္ ျဖစ္သည္။ ထို႔အတူ အေျခခံ တာ၀န္၀တၱရားမ်ားကို လူသားတိုင္း ျဖည့္ဆည္း ႏိုင္ၾကမွသာ အမ်ားေကာင္းက်ဳိးကို ျမႇင့္တင္ေပးႏိုင္ၾကမည္ ျဖစ္သည္။ လူသားတိုင္း အသက္ရပိုင္ခြင့္၊ အသက္ရွင္ပိုင္ခြင့္ရွိသည္။ လူသားတစ္ေယာက္အေနႏွင့္ သိကၡာရွိရွိ အသက္ရွင္ႏိုင္ရန္ အေျခခံ စားေရး၊ ၀တ္ေရး၊ ေနေရး၊ ပညာေရးႏွင့္ က်န္းမာေရး တို႔ကို ရပိုင္ခြင့္ရွိသည္။ ထို႔အျပင္ အလုပ္လုပ္ပိုင္ခြင့္ႏွင့္ လြတ္လပ္စြာကိုးကြယ္ပိုင္ခြင့္
၄။ ဆင္းရဲ ခ်ဳိ႕တဲ့သူမ်ားႏွင့္ အကာကြယ္မဲ့သူမ်ားကို ဦးစားေပးေရး
အမ်ားေကာင္းက်ဳိးဟု ဆိုရာ၌ လူသားအားလံုး၏ ေကာင္းက်ဳိးကို ဆိုလိုျခင္းျဖစ္သည္။ သို႔ေသာ္လည္း အမ်ား ေကာင္းက်ဳိးကို ေဆာင္ရြက္ရာ၌ အလိုအပ္ဆံုးေသာ သူမ်ား၊ ဆင္းရဲခ်ဳိ႕တဲ့သူမ်ား၊ အကာအကြယ္မဲ့သူမ်ားအတြက္ ဦးစားေပး လုပ္ေဆာင္သင့္သည္။ အကာကြယ္မဲ့သူမ်ားႏွင့္ မိမိတို႔အတြက္ ရပ္တည္ေပးမည့္သူ မရွိေသာ သူမ်ား အေပၚ မည္သို႔ ျပဳမူ ဆက္ဆံသည္ ဆိုသည္က လူ႔အဖြဲ႕အစည္း တစ္ခု၏ ယဥ္ေက်းမႈ ျမင့္မားျခင္းကို တုိင္းတာေပးသည္။ အသိမ္ငယ္ဆံုးေသာ သူတစ္ေယာက္ကို မည္သို႔ ဆက္ဆံသည္ကို ၾကည့္၍ ေနာက္ဆံုးေသာ ေန႔ရက္၌ တရားစီရင္ ခံရမည္ျဖစ္ေၾကာင္းကိုလည္း က်မ္းစာေတာ္ျမတ္က သြန္သင္ထားသည္ (òန္း-မာေတး ၂၅း၃၁-၄၆)။ အကာအကြယ္မဲ့သူမ်ားဟု ဆုိရာ၌လည္း ေမြးဖြားလာမည့္ ကေလးသူငယ္မ်ား၊ မသန္စြမ္းေသာသူမ်ား၊ သက္ႀကီးရြယ္အိုမ်ား၊ နာတာရွည္ ေရာဂါသည္မ်ား ႏွင့္ မတရား အဖိႏွိပ္ခံ လူသားမ်ား အားလံုးပါ၀င္သည္။
၅။ အလုပ္ဂုဏ္ႏွင့္ လုပ္သားမ်ား၏ အခြင့္အေရး
စီးပြားေရးသည္ လူသားကို အေစခံရန္ျဖစ္သည္။ လူသားသည္ စီးပြားေရးကို အေစခံရန္မဟုတ္ေပ။ တစ္နည္းအားျဖင့္ စီးပြားေရးသည္ လူသားအတြက္ ျဖစ္သည္။ လူသားသည္ စီးပြားေရးအတြက္ မဟုတ္ေပ။ အလုပ္သည္ အသက္ေမြး၀မ္းေက်ာင္း တစ္ခုတည္းအတြက္ မဟုတ္။ အလုပ္တိုင္းသည္ လူသားဘ၀ႏွင့္ လူ႔ဂုဏ္သိကၡာျမႇင့္တင္ေရးတြင္ ပါ၀င္ေဆာင္ရြက္ေနျခင္း ျဖစ္သည္။ အလုပ္သမားမ်ားသည္ မိမိတို႔၏ အလုပ္ျဖင့္ အမ်ားေကာင္းက်ဳိးကို ျဖည့္စြက္ေထာက္ပ့ံေပးေနသူမ်ားျ
၆။ တစ္စိတ္တစ္၀မ္းတည္း ရွိေရး
မည္သည့္ႏိုင္ငံ၊ မည္သည့္လူမ်ဳိး၊ မည္သည့္ တိုင္းရင္းသား၊ မည္သည့္ ဘာသာပင္ ျဖစ္ေနပါေစ လူသားအားလံုးသည္ လူသားမိသားစု၀င္မ်ားျဖစ္သည္။ မည္သည့္ ကမၻာ့ေထာင့္ေနရာမွာပင္ ရွိေစကာမူ လူသားညီအစ္ကို ေမာင္ႏွမအခ်င္းခ်င္း တစ္ဦးကိုတစ္ဦး ေစာင့္ေရွာက္ၾကရမည္ ျဖစ္သည္။ ထို႔ေၾကာင့္ လူမ်ဳိးေရးမုန္းတီးမႈ ႏွင့္ ဘာသာေရးအစြန္းေရာက္မႈ တို႔ကို တိုက္ဖ်က္ၾကရမည္။ အဆံုးစြန္ ဆင္းရဲမြဲေတမႈကိုလည္း အတူတကြ ေက်ာ္လႊားႏိုင္ၾကရမည္။ တစ္စိတ္တစ္၀မ္းတည္း ရွိျခင္းသည္ စာနာေထာက္ထားသည့္ ခံစားခ်က္ ရွိေန႐ံုမ်ဳိး မဟုတ္ေပ။ အမ်ားေကာင္းက်ဳိး ျဖစ္ထြန္းလာရန္ ကိုယ္ထိလက္ေရာက္ ေထာက္ပံ့ ကူညီေပးျခင္း၊ ေစာင့္ေရွာက္ေပးျခင္းမ်ဳိးကို ဆိုလိုသည္။ ေခါင္းပံုျဖတ္ အျမတ္ထုတ္ရန္မဟုတ္၊ လူသားမ်ားအၾကား တရားမွ်တမႈကို ေဖာ္ေဆာင္ေပးရန္ျဖစ္သည္။ တစ္စိတ္တစ္၀မ္းတည္းရွိသည္ ဟုဆိုရာ၌ အၾကမ္းဖက္မႈႏွင့္ ပဋိပကၡမ်ားကို အဆံုးသတ္ေစ၍ လူသားအားလံုးကို စည္းလံုးေစမည့္ ၿငိမ္းခ်မ္းေရးမ်ဳိးကို ေဖာ္ေဆာင္ ျမႇင့္တင္ေပးမႈလည္း ပါ၀င္သည္။
၇။ ဘုရားသခင္၏ ဖန္ဆင္းခံ အရာသတၱ၀ါမ်ားကို ထိန္းသိမ္း ေစာင့္ေရွာက္ေရး
ဖန္ဆင္းခံ အရာသတၱ၀ါမ်ားကို ေစာင့္ေရွာက္ျခင္းျဖင့္ ဖန္ဆင္းရွင္ကို ေလးစားေၾကာင္း ျပသရေပသည္။ ကမၻာေျမႀကီးကို ထိန္းသိမ္းေစာင့္ေရွာက္ရျခင္း
ေဖာ္ျပပါ ေခါင္းစည္းအေၾကာင္းအရာမ်ားသည္ ကက္သလစ္သာသနာေတာ္၏ လူမႈဆိုင္ရာ သြန္သင္ခ်က္တြင္ ပါရွိေသာ အဓိကေခါင္းစည္းမ်ားျဖစ္သည္။ ထိုေခါင္းစည္း အသီးသီးေအာက္၌ လူမႈဆိုင္ရာ ကိုယ္က်င့္ စံႏႈန္းမ်ားပါရွိသည္ ( ကက္သလစ္သာသနာေတာ္၏ လူမႈဆိုင္ရာ သြန္သင္ခ်က္ ေပါင္းခ်ဳပ္ - Compendium of the Social Doctrine of the Chruch- စာအုပ္တြင္ အက်ယ္တ၀င့္ ေလ့လာႏိုင္သည္)။ ထိုကိုယ္က်င့္ စံႏႈန္းေဘာင္အတြင္း၌ ႏိုင္ငံေရးတြင္ အားက်ဳိးမာန္တက္ ပါ၀င္ လုပ္ေဆာင္ျခင္းျဖင့္ ႏိုင္ငံသားေကာင္း ကက္သလစ္ဘာသာ၀င္မ်ား ျဖစ္လာႏိုင္ၾကရန္ သာသနာေတာ္မွ ေမွ်ာ္လင့္ ထားေပသည္။