KHAMHNAK HMUH AWKAH BU (CHURCH) A HERH MAW?,

 KHAMHNAK HMUH AWKAH BU (CHURCH) A HERH MAW?

Zapi pom colh dingin chimhruak ahcun " Bu" menmen nih cun khamhnak a pe lo. Asinain khamhnak tling a pe kho mi cu "BU" pakhat a um. Cu BU cu AD 33 kum ah Jesuh Kri hrimhrim nih a dirh takmi "BU" a si. "Cucaah cun nang cu lungtum Peter na si kan ti. Hi lung cungah hin ka Krifabu ka bunh lai i, cucu thihnak hmanh nih a tei kho lai lo         (Mt16:18). Vawlei cung minung vialte khamh an si khawhnak ding le an hmuh khawhnak ding ah a hlum, a komhmi Bu pakhat a herh hrimhrim i um lo awk zong a tha lo ti kha Kri nih a hmuh chung cia caah, Kri nih Zion innkil lung a sinak lungtum kha Johan fapa Simon sinah (Peter = lungtum) tiah a sak i, cu lungtum theng ahcun, a Bupi cu a dirh, Simon Peter zumhnak hi lungtum bantuk bak in a zum mi a si i, a dirh takmi bu cu zeibantuk tukfawrhnak le thihlonak hmanh nih hrawhhral khawh a si lai lo tiah Kri nih cun biakamnak a tuah tak rih.

Kri nih a dirh takmi Bu cu Penticost ni ah, thiangthlarau kha (a tawih thlerh cio hna) an hmu cio hna i, AD 68 kum ah Antioch khua ah Krifa tiah a hmasabik min sak le auh an si. Barnabas le Paul zong kumkhat chung cu Krifa hna he an ipum i, thawngttha an chim hna. Lamkaltu hna zong Antioch khua ahcun Kri hnu zulh pawl Krifa tiah min sak le auh an si (Act 11:26).

AD 107 kum ah Antioch khua ah, a ttuan mi Bishop St. Ignatius nih Kri cu vawlei mi dihlak caah a thih bantuk in a Krifa Bu zong hi mi zapi caah a si tinak in Catholic tiah min a sak.

Catholic ti mi biafang hi Greek holh Katholicos in a ra mi a si i, mirang holh in (universal) zapi he a pehtlaih mi tinak sullam a si. AD 325 Nicaea Bishop Conference meeting pi ah zumhnak (12) chungah a tel mi, St. Mathew chim ning in a thiangmi Catholic Bupi kha ka zumh ti mi hi an hna tlak pi ( a ti a pioh) nak an ngeih.

AD 1517 ah Martin Luther nih Catholic cu a rak doh a rak ertainak in Protestant bu a hung chuak ve. Cu kum thawk in Catholic ti mi Krifa Bu a ralchan mi (Aaltu) protestant cu i then an si. Hi kong ah Jesuh Kri bia vung zoh ta rih usih. A zultu kha a thawh hna i, nan bia a ngai mi paoh nih, ka bia an ngai a si, an hlawh mi hna paoh nih keimah an ka hlawt a si, keimah a ka hlawh mi paoh nih a ka tlanhtu kha an hlawt a si tiah ati ( Lk 10:16).

AD 33 kum thawk in 1517 tiang Krifa ti mi cu Catholic lawng an si i, Bible cathiang chung i, Krifa ti mi cu Antioch khua Bishop Ignatius nih Krifa min a sak mi Catholic lawng cu an rak si.

Catholic Krifa lawng a um lio ah a um ve mi biaknak cu (1) Judah phung nawlbia le Sabbath ah a tang rih mi hna (Atu SDA pawl siloin) Nika a biakmi, Thlapa a biak mi, Arfi a biakmi, khuachiah khuahrum a biakmi a phunphun an um hna i, Krifa ti paoh ahcun atu i, (RCM) Roman Catholic Mission lawng cu a rak um, (khio khiao ko). Cucaah Bible ca chungah hmuh lo mi zeidang kong hna zong Catholic Bupi chungah cun a tling dih, Bible chung ttial lo mi tampi (Jn 21:25) a um rih a ti mi zong kha Catholic Bupi ahcun a tling dih (Eph 1:21-23). Cu Krifa bu cu zeizong vialte kha a tlin khawhtu tlinnak a simi Kri i a pum a  si caah a si.

Ephesa- chung kan zoh tikah Kri nih Krifa cungah nawl ngeitu a sinak, Kri cu Krifa Bu lu, Krifa Bu cu a pum a si, Krifa Bu cu ti in thiang tein a tawl i, a Pa sinah a pek- cuti a tuah cu zeihmanh sawi awk le tlin lonak um loin amah sin lila ah khan pek a duh caah a si (Eph 5:23-27).

Hi bia hi zumhnak biathuk a si, Kri nih mi kha khamhnak a pek hna tikah a Lu lawng in a pek hna tinak a si lo- a pum zong nih khamhnak cu a pek ve. Krifa khamhnak cu a pek ve i, cu hmanh ah khamhnak a pek tiah Catholic Bupi nih cun a zumh. Minu le mipa cu pum khat an si bantuk in Kri le Krifabu cu pumkhat an si tinak a si (Eph 5:32).

Hi cacang ah hin a har deuh mi a um, a thiam lo mi lungrep a ngeih lo mi nih hi bia a si ah, adang cacang hna a si zong ah Bible sullam kha a si lo ningin an chuahter, anmah rawhralnak ah an hman ti kha kan hmuh ( 2Peter 3:16).

            - Kri cu Krifa Bu lu a si (Eph 1:23).

            - Krifa Bu cu Kri pum a si ( Eph 5:27; 1:23) tiah a ti caah, Kri le Krifa Bu cu then khawh  a si lo.

Eph 5:25-28, Mt 28:18-20) chung zoh tikah hmuh mi a si ko nain Kri Bu a herh lo tiah a chim mi a cheu chum cu an um hna i, an chim mi sullam vung ruah tikah Kri kha a hngawng tan riangmang i, a pum le a Lu kha a dang in chiah a tum duh deuh mi an si tiah kan ti khawh hna.

Cucaah St. Paul nih (1Cor 1:13) chungah Kri cu a cheuh in nan in cheu dih tiah a ti hna kha a si. Cucaah Catholic (RCM) Krifa cu then cheunak um lo in pumkhat (pakhat) kan si kan tinak asi.

1517 hnu ah a thek mi a hungchuak lang mi Bu hna nih khamhnak  a pe kho lo ti cu a fiang tuk mi biahman a si. Kri nih a dirh tak i, a pum  a si mi Krifa Bu chuah tak riangmang in minung nih an dirh mi Bu nih cun khamhnak a pe kho lo ti kha an lung a fiang ko ruangah, Bu nih khamhnak  a pe kho lo, ti le Bu ah khamhnak a um lo ti kha an chim i, lungmawng zaran an kan hlen khawhnak a si.

Bu a then mi hna Bu nih zeicahdah khamhnak a pek khawh lo ti ahcun (1) cu Bu cu Kri i  a pum  a si lo caah, (2) Kri nih a pum pek in a cawk mi a si lo caah, (3) Bu then mi an Bu cu Kri a si lo caah, khamhnak a pek khawh lonak a si.

Bu ah khamhnak a um lo tiah bia hram ah chim lengmang i a donghnak ah kanmah Bu hi khamhnak a hmuhmi Bu cu kan si tiah biahmai le biahnu ruah setsai loin a hmang mi kan um rih. Mah bantuk bia hi zei he dah a lawh ti ahcun, saram hnu nih an rawl a si mi ramhpi cu a ei zong an ei i an lamh bantuk a si.

Bu a herh lo ahcun cu hna Bu ahcun va um awk a si lem lo i, Bu a herh ko a ti mi khamhnak a pe khotu Kri dirh mi Bu tu ah khan i fawnh deuh ding a si. (Kri pum a simi Krifa Bu nih cun khamhnak a pek khawh).

Jn 8:44 ah, Nannih cu nan pa a si mi seitan sinin nan ra- tiah a ti- a hme 45 ah a vun peh rih mi cu, biatak kan chim hna i, nan zumh lo tiah a ti fawn. Biatak a zum duh lo mi Krifa min put kan tam ngai, Kri nih a kan dirh takmi Krifa Bu kha a nunnak a pek ( Eph 5:25) tiah kan hmuh. Krifa Bu nih khamhnak a pe kho lo ti cu Kri nih khamhnak a pek kho lo ti he aa lo. Zeicahdah Kri nih a pum a simi Krifa Bu he vawlei dongh tiang ka um lai- ngaktah  ( nu le pa ngei lo) bantuk in kan chiatak hna lai lo tiah pei bia a kam tak cu.

Kri i a biathuk umnak Catholic chungah a um hna hi uanthlar awk hnangamnak ngai a rak si ziar i a um cia mi hna zong an hnangam sensun pi in an um ko. Asinain nannih cu nan zumh lo zeicahtiah tuurun chung um mi nan si lo ( Jn 10: 26).

Krifa Bu kha biapi tuk in a hmuh mi ruangah vancung mi zong kha a run thlah "keimah Jesuh nih Krifa Bu chung i a um mi nan sinah hi bia an thanh awkah ka Vancung mi kha ka vun thlah ( Bia 22:16)".

Krifa Bu i a va cu Kri a si i, Krifa Bu zong cu Kri nih a thih hnawh mi a Lengnu a innchung nu a sinak kong- Thawngtthabia chungah siseh, Lamkaltu Bible chungah siseh, cakuat le biathlam chung zongah kan hmuh.( Bia 19:9) chung zongah " tuufa nupi thit i sawm a si mi hna cu mi lunglawm an va si dah" tiah a ti. Cucaah Bupi cu Kri i a ngaknu (or) a lengnu (or) a innchungnu a si.

Sawl nih Krifa Bu kha a hrem hna, a hrawh hna, inn kipah a luh i pa he nu he a tlaih hna i, thong a thlak hna (Act 8:3) vawlei ah a tlu i aw pakhat nih Sawl, Sawl, zeicahdah na ka hrem tiah a ti. Ahodah na si Bawipa tiah a leh, Aw nih cun keimah cu na hremmi Jesuh ka si  ( Act 9:1-5). Sawl nih hin Bawi Jesuh hi pumpak sualnak a cungah a tuah lo nain Krifa Bu (Catholic) kha a hrem hna i, a tuk thah hna ruangah " na hrem mi Jesuh ka si" tiah a lehnak a si. Hi kong ahhin Jesuh nih Krifa na hrem na thah hna hi keimah hrem le serhset a si a ti lo. Na hrem mi Jesuh ka si tiah hlangkaro in a vun ti tikah, Kri le Krifa Bu cu an i khat ti kha fiang ngai in a hung langh.

Cucaah a dirh takmi Krifa Bu hrem le thah, serhsat nisawh zong Kri chungah kan tuah mi a si ti kha Kri Jesuh bia nih a langhter ko. Cucaah Jesuh Kri kha kan khamhtu a si tiah na tlaih ahcun; (1) khamhnak hmuh ding ah Bu a herh lo ti te hna le, (2) Krifa Bu nih khamhnak a pe lo ti cu chim awk a si lo.

Krifa Bu i lu  a simi Kri lawng nih khamhnak a pek i, a pum  a simi Krifa Bu nih khamhnak a pe lo ti le, a Lu lawng nih pei a pek ko cu, a pum nih cun khamhnak a pe lo pei tiah timi Bible cathiang ttial zong a um lo. Kri le a Krifa Bu  cu an ni khah caah (Eph 5:25-28)Kri nih khamhnak a pek khawh bantuk in Krifa Bu thawngin khamhnak kan hmuh khawh ve.

Bawi Jesuh thla a cam tikah Lamkaltu hna caah le Lamkaltu chim ning in a zul mi hna ca lawng ah thla a cam, midang caah a cam lo (Jn 17:20-21) nihin Bu then mi hi zah liangluang hi, Lamkaltu hna chiatak ning cun kan zumh maw? Kan zumhnak hna tah a khat maw? A si ah Kri nih thla a campiak mi Lamkaltu hnu a zul mi pawl he pakhat taktak kan si maw? tikha ruah i, Kri thlacampiaknak chungah ka tel maw tel lo ti zong ralrin pah ding kan si. Ram pakhat cu a bu bu in an then i anmah le anmah kha an in do ahcun, zeitindah cu ram cu a dir khawh lai (Mk 3:24). Cucaah Kri nih a dirh mi Bu he na then ahcun theitha na tlai kho lo pinah a ruangpi he a cat mi misur cu mei duah i khangh ding a si tiah ralrin a kan pek tak.

A cheu nih cun Catholic Bupi hi AD 33 kum ah Kri nih a derh ko ti hi a hman ko nain 1517 tiang lawng a hman mi a si, cu hnu cun a hman lo pei tiah- cucaah cun pei Martin Luther zong nih cun remhthannak a ti i, Lutheren Bu zong a derh phah cu tiah a ti mi an um.

Catholic Bupi a hman lo ahcun Kri nih a Lamkaltu hna sinah bia a kam tak mi cu a let hnga maw? Asiloah a hrawh hnga maw? Hell kutka le thihnak hmanh nih a tei lai lo a ti mi cu a hrawh dih maw a si hnga- Lungpi cung a sakmi Bu cu ti nih maw a fenh dih hnga- (Mt 7:24-17) A si ahcun Kri cu a biakam a hmun ballo mi a lipleng mi le a biakam a let mi a va si hnga- Sihmansehlaw (Jn 14:18) Kri cu nizan le nihin le thaizing a dang lo, (Heb 13:8) Van le vawlei a dih lai nain ka bia a hmun lai. (Mt 24:35) Van le vawlei nihin tiang a hmun ahcun Bawipa bia cu cu nak sau deuh a hmun ding a si fawn.

Catholic Bupi cu 1517 hnu zong ah a palhnak hmuh khawh a si rih lo i, a si lo ning in an hei puh mi lawng a si ko.

Cucaah nanmah lila kha iveng u law, nan zohkhenh awkah thiang thlarau nih an pek mi Tuurun kha tha tein va zohkhenh hna u. Pathian nih  amah Fapa thihnak thawngin amah ta ah a ser mi, Krifa Bu Tuukhal kha si ko u (Act 20:28) Pathian Fapa kri nih a cawkmi Bu cu Catholic Krifa Bu cu a si i, Kri man a ngeih ahcun man a ngeih ve lai i, a ngeh lo ahcun a ngei ve lai lo. Sihmanhsehlaw Kri cu khamhnak pek khawhnak tiangin man a ngeih caah le khamhnak pe khotu Kri a si caah amah in a cawkmi Bupi nihcun khamhnak cu a pek ve khawh ko ti kha lungawtawm awk pelpawi hmanh  a ngeih a um lo.

Jesuh Kri nih cun Bu pakhat te lawng a ser tak i Zumhnak pakhat, tuahnak pakhat, Bawipa pakhat si ti loin Bu then mi tam ngai a hmung chuak i, kan zumhnak le kan ruahnak a dang lengluang in a hung um tikah ka Bible cathiang duh ning he aa kalh len cang mi zong hi I ralrin awk kan ngeih.

Vancung pennak cu a lo chungin thlaici a tuhmi pa bantuk a si. Zankhat cu ral  pakhat kha a ra i, mi an i hngilh kar ah rawl ci lak ahcun belh ci a vorh i lodiam in a kal, rawl kung cu an hungthang i, rawl cu a hung vui tikah belh zong cu an hung lang.

Cu paa sal le hna cu an ra i, "Bawipa na lo chung i na tuh mi kha thlaici tha a si tung, khua zei indah belh hi na rat kun an ti. Hi a tuahtu cu kan ral kha an si tiah a leh hna. Annih nih belh cu kan va bot hna lai maw? tiah an hal. Anih nih bot hlah, zeicahdah belh nan boh pah ah khan rawl kung zong nan bawh chih sual hna lai. Rawl kung le belh cu rawl ttuan can tiang cu thang ti ko hna seh. Cun khi tikah rawl ttuantu pawl cu ka thawh hna lai i, belh kha bot hmasa hna ulaw, mei chung i paih awkah tawm hna u, cun rawl cu ttuan hna ulaw ka buk chungah rawn hna uh ka ti hna lai," tiah a ti. Cucaah belh tawm chung hoi ah a tel mi kan si sual lai ti hi thinphang ngai   a si.

Zumhnak pakhat, tipil  ingnak pakhat le Bawipa pakhat (Eph 4:5) tiah Bible thiangah a um nain, zumhnak phunkip, tipil innak phunkip an hung chuak cang. Cathiang  um ning he a khat lo.

Cucaah chim mi paoh, hmuh mi paoh, ttial mi paoh hi a hman dih lem lo. Tahchunhnak ah kaa nih cun 5+5 = 100 tiah a chim khawh ko. Asinain a hman taktak cu 5+5 = 10 a si. Funghreu ding mi zong khi ti chung chiah ahcun a kawi mi a  lo. Cucaah mi chim mi paoh hi zumh dih lem lo in mah tein a si tak, sitak lo tiah tuaktanh pah i thleidan thiam dingtu a si.

Ahohmanh nan sin i an rak tikah hin cawnpiaknak hi an i rat pi lo ahcun tlun inn rak onh hna hlah u, nan cungah daihnak um ko seh ti zong rak ti hna hlah uh (2Jn 1:10).

Cawnpiaktu hman lo cu haukau mi an si caah, an phuah chawm mi tuanbia kha an in chim hna lai i, cu an ichim hna cu anmah miak khawh awk caah a si lai. Sihmanhsehlaw anmah bia a ceihtu ding Bawi a thimnak can cu sau pi a si cang ( 2Pt 2:3).

Kan Bawipa Jesuh Kri bia le kan biaknak phung nih a kan cawnpiak mi he a khat lo mi cawnpiaknak phungdang a cawnpiaktu hna paoh cu, porhlawt in a khat i zeihmanh a hngalh tung lo mi an si. Biafang tete in al duhnak lungthin a ngandam lo mi duhnak a ngeih mi kha an si i, cu nih cun nahchuahnak, lung ikhah lonak, pakhat le pakhat  inihsawhnak, ilunghrinhnak le dongh loin bia i al lengmangnak kha a chuahter. Biatak a ngeih ti lo mi cu hibantuk an si ko. Biaknak hi rumnak lam ah an rel (1Tim 6:3-5).

Kan Bu chungin mi a cheukhat nih nan sinah an ra i, an ichim mi  nih nan lung an tuai hna i, hna an hnawh hna ti kha kan hngalh. Sihmanhsehlaw hi hna hi, hi bantuk in va um tiah kan ti hna lo (Act 15:24).

Cheunak a chuahtertu hna le zumhnak a tuaitertu, nannih nih nan hmuh ciami cawnpiaknak a ralchan mi hna kha iralrin hna u tiah kan forh hna. Annih cu hrial ko hna uh. Zeicahtiah cu bantuk rian a ttuan mi cu Bawipa Kri rian an ttuan si lo in anmah duhnak an tuan kha a si deuh. An hmurka tha le an mit hoi thiamnak in lungmawng zaran vialte kha an hlen hna ( Rom 16:17-18).

Biatak kan chim hna, kutka in lut lo in a dang in a lut mi cu mifir le ral an si ( Jn 10:1). Mifir le ral nih cun vancung  pennak chungah cun luh khawh a si lai lo caah Kri Tuu kutka in luh izuam uh tiah kan sawm hna.

Kanmah kan si zongah, vancung mi an si zongah kan in chimh mi hna thawngttha he aa dang mi thawngttha an chimtu hna cu Hell ah tla ko hna seh, hmasa zongah kan rak chim cang i, atu zong kan chim than, nan rak cohlang cang mi thawngttha he a dang mi thawngttha an chimtu hna cu Hell ah tla ko hna seh (Gal 1:8-9).

Cucaah kan dirhmun kan umtunak le thlarau lei a ka hruaitu hna le, an cawnpiaknak hi tha tein ruah ciamam a hau.

Lamkaltu hna he i pehtlaihnak hoi kan ngeih maw? Kan hramthawktu pa hi Lamkaltu cawmpiaknak in a kan cawnpiak maw? a ralchan mi cawnpiaknak hna kan zulh sual maw? Kaa chim nakin, Bu a herh lo kan ti mi hi a taktak ahcun a herh hrimhrim ko.

Cucaah thih a thiam lo mi na thlarau khamhnak ding caah, Jesuh Kri nih a nunnak pek in a cawkmi (Catholic) Tuu khal Pakhat, Tuurun runkhat si awkah a hung lio mi kutka in rak luh hram ko law, hnangamnak na hmuh lai tiah Jesuh Kri min in kan in sawm.

By; Fr. Peter Thawng Mung